Öğrencilerinin gözünden Chopin İcrası

245 okuma

19. Yüzyılın sonlarına doğru Edison gibi girişimciler sayesinde ses kayıtları alınabilir hale gelmiş, ünlü piyanistlerin icralarına ilişkin gerçekler ve efsaneler birbirlerinden ayrılabilmiştir. 1833 doğumlu Brahms’ı 1889 yılında kayda alınmış bir silindirden kısık da olsa duyabilirsiniz. Saint-Saens, Chopin henüz 25 yaşlarında iken kayda alınmış bir diğer piyanisttir. Peki Chopin?

Elimizdeki tek yazılı kaynak az sayıda verdiği konserlerden birkaçının incelemesi mi sadece? Elbette değil. Öğrencilerinin tuttukları günlükler ve birbirlerine yazdıkları mektuplar hocaları ve eserlerini yorumlayış biçimi hakkında oldukça heyecan verici bilgiler içeriyor.

İlk basımı 1970 yılında gerçekleştirilen ‘Chopin vu par ses eleves’ (Öğrencilerinin gözünden Chopin) Fransızcadan İngilizceye 1986 yılında ‘Cambridge University Press’ tarafından çevrilmiştir. Kaynakça olarak pek çok akademisyen ve üniversite arşivini tarayan bu harika kitaptan bir bölümü hem piyano çalanlar hem de sanat tarihi meraklıları için çevirdim. İlk olarak ele almak istediğim beste türü bir Polonya halk dansı türü olan Polonez’ler.

Polonez / Op.26 No. 1 – 2

Opus.26 başlığı altında yer alan her iki Polonez’inde urtext edisyon zorluk derecesi ‘Orta’ olarak ifade edilmiştir. Bestecinin öğrencisi Wilhelm von Lenz’in derste yaşadıkları günlüğünde şöyle bulur: “Scherzo (Op.31) için olan Mi bemol Polonez için de oldu! Chopin çalmama izin vermedi. Oldukça kısa ve sert bir ifade ile ‘Sen bu eseri çalamazsın’ dedi. Yine de do diyez minör Polonez’i onu memnun edebilecek seviyede çalabildim.”

Polonez / Op.40 No.1 (La majör)

“Yorum için Chopin’in “Bu Polonez’i sekizlik notalar ile hisset” tavsiyesini hatırlıyorum. Allegro con brio tempoda yüksek ses ile sayılan 6/8’lik vuruş parçanın kesin temposu belirleyebilir. Ancak hızlı tempoda yüksek ses ile kimse 6 tane 8’lik notayı sayamaz.”
-Mikuli / Pozniak

“Re majör trio’dan sonra geri gelen ilk temayı (Ölçü 65) yumuşak çalıyorum – daha sonra tekrar yüksek ses’e (Ölçü 73) dönüyorum. Chopin bu nüansım ile ilgili bir yorumda bulunmadı ancak bundan memnun olduğunu gördüm. Hatta ‘oldukça’ memnun.”
-F.Liszt / Lachmund

Polonez / Op.53 (La bemol majör)

“Hatırlıyorum… Bir defasında kendine has zarif tarzı ile elini omuzuma koymuş, La bemol ‘Büyük Polonez’ ‘inin çok hızlı çalındığını duyduğu için ne kadar üzgün olduğunu, böyle bir icrada eserin tüm görkeminin ve asaletinin yok olduğunu söylemişti.”
-Halle

“La bemol majör Polonez mesela; duymaya alışık olduğumuz şekilde bir gök gürültüsü yaratmadı. Meşhur oktav’lı bölüme ise pianissimo başlayıp sesi fazla yükseltmeden aynı yumuşaklık ile devam etti.”
-Gutmann / Niecks

(138-151. Ölçüler arasında ki Fa minör bölüm – Dört bemol’ün gelişinden sonra)

“Piyano’nun bu oktavlarında basları sadece sforzando çalma,bu takviye olur. Onlara hafif duraksatan vurgular ver – uzakta ateşlenen bir topun boğuk gürültüsü gibi.Pedal bu efekti vermende yardımcı olacaktır. Bu fikir bana ait değil. Chopin’i sıklıkla bu şekilde çalarken duyuyorum.”
-Liszt / Lachumund

Pedagojik açıdan Noktürnler:

“Field’ın ve onun noktürnleri bir nebze de olsa ‘etüt’ olarak görülebilir. Kısmen Chopin’in açıklamaları, kısmen icrasının gözlemlenmesi veya taklit edilmesi öğrenciye vokal ton ile legato arasındaki o güzel bağı yaratmasını ve sevmesini öğretir.”
-Mikuli

“Chopin, ders esnasında onu daha önce hiç duymadığım şekilde çaldı. Kendi şiirsel ruhuna erişmeye çalışıyor gibiydi; bana noktürnlerini ilk çaldığı gün onları nasıl duymak istediğini söylemediği için özür dilemiş, daha mükemmel bir icra ile tekrar çalmıştı.”
-Gretsch/Grewink

Hem Mikuli’nin anekdotu hem de Emilie von Gretsch’in mektubu bestecinin noktürnler konusundaki hassasiyetini gözler önüne sermektedir.

Noktürn Op.9/2

“Oldukça masum ve tehlikesiz görünen bu eser, bestecisinin de sıklık ile tekrar ettiği gibi, icra konusunda problemlere sahiptir. Eser 34 ölçüden oluşur. İlk dört ölçü, bizi ilk varyasyona (Ö. 5-8) ulaştıran temayı barındırır. Daha sonra sırasıyla ikinci (Ö. 13-16) ve üçüncü varyason (Ö. 21-24) ile final (Ö. 25-34) ve kadans. Chopin iki eli ayırarak, öncelikle bas’ların kendi başına çalışılmasını, ana bas notasını takip eden 12/8 vuruş içerisindeki akorların ise ‘gitar korosu’ gibi duyulmasını isterdi.
Baslar tam olarak öğrenildiğinde – her iki el ile – mutlak allegretto tempo bozulmadan, dolgun ama ‘piano’ ses ile, 12/8 vuruşun üçleme şeklinde icrasından uzak durularak, (? Sol elde oom-pah-pah efektini istemediği tahmin ediliyor) sol el ‘tenör’ ‘e eşlik etmek için davet edilebilirdi. İkinci varyasyon andante, üçüncü adagio ve tema ile ikinci varyasyon tam sesle, dokunaklı ancak aşırı duygusallıktan uzak şekilde çalınmalıydı.
4. ölçünün sonunda ilk varyasyonu sunan Si Bemol yerine aşağıdaki notaları, oldukça hızlı ama ‘delicatissimamente’ ile çalardı. Fa Diyez ve Sol notalarının her ikisinde de üçüncü parmağını kullanır, en iyi legato sonuç için siyah tuştan beyaz tuşa kayarak geçirirdi. 5. ölçünün son notası Fa Diyez ile 6. Ölçünün ilk notası Sol arasındaki geçişi daha güzel kılmak için aralarına Fa Diyez eklerdi. Bu ufak ek önemsiz gibi gözükmemeli. Chopin bu Fa Diyez’de ısrar eder, 13 ve 21. Ölçülerde de icraya eklenmesini isterdi. Basılı olan kadans Do bemol, Si bemol, Do natural ve La natural nota grubunun 12 defa tekrarını içerir – ancak Chopin en sevdiği öğrencilerinin nota kağıtlarına harika bir figürasyon yazardı.”

-Lenz

Noktürn Op.15/2

“Dörtlük= 40 metronom işaretine rağmen bu noktürn’ün genel olarak fazla hızlı çalındığına inanıyorum. Chopin ile çalışmış hocam Georges Mathias tarafından bana geçmiş bir gelenek; bu metronom hızı 2/4 ‘lük ölçüler yerine 4/8 ölçüye daha uygun. Ben 52 tempoda çalıyorum ancak ‘doppio movimento’ bölümünde yer alan değişikliğe uyuyorum. Aksi halde, farklı bir tempoda, bu noktürn tüm hassasiyetini kaybediyor.”

-Mathias / Pugno

Noktürn Op.15/3

“Aslında bu eser ‘Hamlet trajedisinin’ sonrasını ifade ediyor. Chopin daha sonra bu deyişten vazgeçip ‘Bırakalım kendileri bulsunlar’ dedi.”

-Kleczynski

Noktürn Op. 27/1

(…) Sol elin hareketi dalgalı bir figür içeriyor. Chopin sol elin çok yumuşak ve sakin çalınmasını isterdi.

-Gutmann/Niecks

Noktürn Op.27/2

“2, 26 ve 46. Ölçülerde üçer defa tekrar edilen ana tema her seferinde farklı bir ifade ile çalınmalı. İlk çalınışı ‘piano’, ikincisi sol pedal yordamı ile ‘pianissimo’ ve son olarak yazılanın aksine ‘forte’ dinamik ile çalınmalıdır. Bu icra bana Julian Fontana tarafından gösterildi ve oldukça mantıklı. Tüm orta bölümden sonra, üçüncü defa karşıma gelen temanın yine aynı dinamik ile çalınması hiçbir anlam ifade etmiyor. Hatalı işaretlemenin Chopin yaşarken neden düzeltilmediği, 51 ve 52. ölçülerin ‘con delicatezza’ çalınması yerine ‘con forza’ çalınmasının yazıldığını aklım almıyor!”

-Fontana/Kleczynski

Noktürn Op.37/1

Gutmann 41-65. Ölçüleri diğer kısımlara göre daha hızlı çalardı. Chopin’in bu değişikliği yazmayı unuttuğunu söyledi.

-Gutmann/Niecks

Noktürn Op.48/1

“İlk dört ölçü ne kadar basit gözüküyor ise de Chopin oldukça titiz ve kesindi!
Bu ölçülerde onu tatmin eden bir giriş yapmak kolay değildi. Sol ve La bemol’ün tematik varlığı ona göre ya çok yumuşak ya da çok yüksek tonda kalıyordu.

2. ölçünün son notası Sol’ün, 3. Ölçünün ilk notası Do’ya kayışı çok yumuşak olmalıydı. Bu kayış için de Chopin’i memnun etmek neredeyse imkânsızdı.
Bir seferinde bana ‘Senin kapasiten bunu yapmaya yeterli, o yüzden yapabilmelisin!’ demişti. En sonunda başarmıştım ancak bu süreçte ya Sol çok kısa ya da Do fazla çabuktu.

‘Bir amacı olmalı’ derdi Chopin. 4. Ölçünün son notası da (Do) onun için önemliydi. Benim çalışım onun için ya çok kısa ya çok uzun kalıyordu. 2. ve 3. ölçüde bir soru, 4. ölçüde ise bir yanıt beklerdi.”

-Lenz

Noktürn Op.48/2

“Gutmann bu noktürn’ü Chopin ile çalıştığında, Chopin’in kendisine 57-100. Ölçüler arasında yer alan orta kısmın (piu lento) ‘recitative’ çalınması gerektiğini söylemiş. İlk iki akor da bir zorbanın komut verdiğini, diğerlerinin ise merhamet istediğini söyledi.” -Gutmann/Niecks

YORUM YAP

Your email address will not be published.