Brandenburg Konçertoları

236 okuma

Barok dönemin ilk harfi daha ağızdan çıktığında akıllarda beliren ilk isimlerden birisi şüphesiz ki J. S. Bach olacaktır. Eserlerinin ihtişamına kapılmanın kaçınılmazlığı, yanında zihnin duvarlarını zorlayan merak düşünselliğini de getiriyor. Karmaşıklığın, yerini düzene bırakmadan birlikte yakaladıkları uyum bu süslü Bach müziğini eşsiz bir kategoriye taşıyor. Bu biricikliğe sebep olan durumlardan biri için de tonlar arasında geçişken olan ve “yaşayan” müziği diyebiliriz. 

Enstrümantal müziğin ön plana çıkmaya başladığı barok dönemde sayısız esere imza atacak olan Bach gerçekten de “yaşayan” müzik eserlerini bestelerken “ölümsüz” olacaklarını düşünmüş müydü bilinmez ama gelecek yüzyıllar adına endüstriyel yeniliklerin habercisi olmuş ve geç barok döneminin zirve konumunu günümüze başarıyla taşımayı sürdürmüştü. Bach’ın hayatı boyunca hem kilise müziğine hem de seküler müziğe yönelik çalışmaları devam etti. “Saraylara layık” eserleri ile de sanatının mükemmelliğini ispatlamayı başarmıştı. Brandenburg Konçertoları da özel olarak üzerine düşünülmesi ve düşülmesi gereken eserlerindendir. 

Bach’ın Brandenburg Konçertolarının sunuluş tarihi 1721 yılı olarak kayıtlara geçmişse de asıl doğuşunun daha önceleri (1717-1719) olduğuna dair kaynaklar bulunmuştu. Konçertoların ismi, Brandenburg uç beyi unvanına sahip Christian Ludwig adına yazılmış olmasından ötürü bu şekilde anılmaya başlamıştı. 6 (altı) ayrı konçertodan oluşan bu koleksiyonu bir bütünün parçaları olarak değerlendirmek hiçbiri adına adil olmayacaktı.  Zira her biri farklı bir besteleme gerektirmişti ve tonal yapıları açıkça fark edilebilen bir şemaya sahip değildi.  

Bach’ın konçertoları, içerdiği müzik dışı referanslarla dönemin özellikle dini, sosyal ve müzikal bağlamda anlaşılması açısından oldukça bağlayıcı özelliğe sahipti. Ayrıcalıklı olarak Brandenburg Konçertoları ile 18. yüzyıl saray ve hiyerarşik figürasyonlarını ilişkilendirmek mümkündü. Yaşayan topluma göre yaşayan bir müzik! Bu konçerto setinin siyaset açısından zengin bir bağıntı niteliğinde olmasının sebebi bu gerçekliğin altında yatıyor olabilirdi: Brandenburg konçertolarının bir araya gelmiş olmaları bir setin bölümleri oldukları anlamına gelmiyordu. Tarihsel açıdan değerlendirdiğimizde de uzun bir süre boyunca bestelenmiş oldukları, önceki versiyonlarının ikincil kopyalarından anlaşılıyordu. Hatta sıraları da kronolojik değildi, tıpkı biçimsel farklılıkları ve bölüm sayıları gibi. Eserlerin kendi içlerindeki değerleri, ancak her birini ayrı ayrı ele almakla anlaşılabilirdi. Parçaların bireyselliği, onları bir bütünün parçaları olmaktan uzaklaştırıyordu.

Claude Levi-Strauss’un “şifre müzisyenleri” sınıfına giren Bach’ın koleksiyondaki bu çeşitliliğin nedeni diyalektik bakış açısından kaynaklıyordu. Bu bakış açısının kaynağı İtalya’dan Bach’a uzanan bir yoldu. 1713-14 yıllarından itibaren “Kızıl rahip”in etkisinde bir Bach vardı. Brandenburg Konçertolarında üflemeli çalgıların birlikte kullanımı İtalyan stilde değil de daha tipik Cermen tarzda olmasına rağmen Vivaldi’nin birçok eseri bu koleksiyonun ortaya çıkışında yarar sağladı.

Bu koleksiyonun her biri kendi içinde biricik eserlerden oluşuyor olması rastgele bir araya gelmiş olmaları demek değildi elbette; anlamlı bir düzene oturtulmuştu. Brandenburg Konçertolarının 6 eser içermesi bir ifade taşıyordu. 6 sayısının niceliksel belirticiliğinin ötesinde müzikal bir değeri de vardı. Bir tritonda 6 yarım aralık, bir oktavda 6 tam ses, 6 çeşit mod*… Bunun ötesinde, mitolojiye dayanan bu sayı tanrıya dünyayı 6 günde yaratmasının söylenmesinden ötürü yaratıcılığın, oluşumun bir aynası olarak düşünülebilirdi. Aynı zamanda matematikte 6, en küçük “mükemmel sayı”ydı; hem tüm çarpanlarının toplamı hem de birbirini izleyen sayıların toplamıydı. Bu sebeple 6, hem müziksel hem de düşünsel açıdan değerliydi. Bu nedendir ki 6 sayısının kullanımı, dönemin bestecileri tarafından bir mükemmellik işareti olarak anlaşılıyordu. Yine de Bach bu koleksiyonun önsözünde, gelenekselleşmiş olan kendini küçümseyen, alçak gönüllü notunu uygun gördü.

Birinci konçertodan altıncıya ilerlerken anahtar yapıları ve bölüm sayıları dahi farklılık gösteren bu eserlerin simetrik konumlanmış olmaları dikkat çekiciydi. Birinci ve altıncı konçertolar bağlı ve devamlı solo grupları olmayan toplu konçertolardı. İkinci ve beşinci konçertolar konçerto grosso, üçüncü ve dördüncü konçertolar ise merkezde yan yana gelmiş iki stildi. Birbirilerine bağlı olmamaları, ait olmadıkları anlamına gelmiyordu. Bununla birlikte birden altıncı konçertoya doğru kapanış bölümlerindeki biçimsellik giderek karmaşıklaşıyordu. Ayrıca, Bach’ın, Vivaldi’nin Fortspinnung stilindeki ritornellosuna duyduğu minnet daha göze çarpan hale geliyordu. Bu stil tekrara dayalı geliştirilmiş bir müzikal motifi tanımlıyordu. Ritornellonun yapısını Avusturyalı orkestra şefi Nikolaus Harnoncourt şu analoji sıralaması üzerinden açıklamıştı:

  1. Bahçe güzel ve geniş
  2. Çünkü orada büyüyen ağaçlar ve çiçekler var
  3. Yani o başarılı
  4. Bir de geyikler, kuşlar var
  5. Bu iyi
  6. Böyle bir bahçeye sahip olduğumuz için mutluyuz 

Form açısından birinci, üçüncü ve altıncı konçertolar saray danslarından bölümlerle, ikinci, dördüncü ve beşinci konçertolar füg bölümleriyle bitirilmişti. Soloistler ve bunların tüm enstrümanlar ile arasındaki ilişki her bir konçertoda çeşitlilik gösteriyordu. Bach’ın araştırmacı ve çalışkan kişiliği bu koleksiyonun bir araya gelmesinde çok önemliydi. Uzun bir dönemin sonunda ortaya çıkan Brandenburg Konçertoları geniş yelpazede sunulan özellikleri ile barok dönemin geleneksel örneklerinden özeline bir yol olmuştu.

*doria, frigia, lidia, mistalidia o lochrense, eolia, la iastia ouero ionica

KAYNAKÇA

Corten, W. (1995). LES CONCERTOS BRANDEBOURGEOIS DE BACH: Rhétorique et architecture. Musurgia, 2(4), sf. 7-22. 

Marissen, M., 2001. The Social and Religious Designs of J. S. Bach’s Brandenburg Concertos, sf. 77-111.

Marissen, M. (1990). Relationships between Scoring and Structure in the First Movement of Bach’s Sixth Brandenburg Concerto. Music & Letters, 71(4), sf. 494-504. 

YORUM YAP

Your email address will not be published.